الشيخ رسول جعفريان وديگران
135
نقد و بررسى منابع سيره نبوى (فارسى)
زنان است كه در جلد هشتم آن گرد آمده است ؛ اين شيوه در نوشتهها و آثار دورههاى بعدى كمتر مورد توجه يا اهتمام قرار مىگيرد . اين كتاب ، كه در آن شرح حال طبقات اول بيشتر از معاصران خود ابن سعد مورد توجه قرار گرفتهاند ، از اولين كتب علم رجال است و مورخان بعدى ، همانند ابن اثير در اسد الغابه ، بلاذرى در انساب الاشراف ، ابن عساكر در تاريخ دمشق و ذهبى و ابن حجر و بسيارى ديگر در آثار خود از آن بهره گرفتهاند . ديدگاه تاريخى ابن سعد مدنى بودن ابن سعد را بايد در تعيين مسير مطالعاتى و عملكرد نگارشى وى مؤثر و مهم تلقى كرد ؛ البته نبايد از نظر دور داشت كه او در بغداد به جمع علماى آن شهر مىپيوندد و با افراد نامدارى چون واقدى ارتباط علمى پيدا مىكند . اهتمام علمى مدينه به سيره و مغازى پيامبر ( ص ) در آثار ابن سعد به وضوح نمايان است . اين در حالى است كه مكتب بغداد با انتقال افراد صاحب نامى چون ابن اسحاق ، ابو معشر و واقدى از مدينه به آنجا ، ويژگيهايى خاص خود را مىيابد . از سوى ديگر ، گسترش حوزهء اسلامى و بسط علوم از مدينه به ديگر نواحى ، ايجاب مىكرد تا كتبى به رشته تحرير درآيد كه در علم رجال و ناقلان حديث نبوى بحث كند . احتمال مىرود كه همين وضعيت در بغداد ، سبب شده تا ابتدا واقدى و پس از او شاگردش ابن سعد به نگارش كتب طبقات در صحابه و تابعين و شرح حال آنها و حوزهء پراكندگى آنان اقدام كنند . علاوه بر اقدامات منصور ، مكتب عراق با توجه مأمون عباسى به علوم ، به اوج خود رسيده و در فاصلهء سالهاى حاكميت اين دو ، گروههايى از محققان و دانشمندان را به خود مىپذيرد . مهمترين و بزرگترين اثر باقى مانده از ابن سعد طبقات الكبرى اوست كه اندكى تعمق در آن ، حوزهء گسترده فعاليت و تلاش بىپايان وى را مىنماياند . نامگذارى كتاب به طبقات ، ضرورتا به نظر و ديد مؤلف آن تأكيد مىكند . در نظر او « طبقه » گروهى از مردم را شامل مىشود كه از نظر زمانى در يك مقطع قرار گرفتهاند . افراد هر طبقه بر اساس موضوع و ويژگى خاصى در نظر گرفته مىشوند كه همگى در آن مشترك هستند ، مانند اهل بدر بودن . طبقه ، در اين مفهوم ، به يك نسل هم زمان دلالت دارد . محققان معتقدند تقسيم به طبقات منشأ اسلامى داشته و نتيجهء رشد انديشه دربارهء